W życiu każdego człowieka występują fazy wzmożonego wysiłku fizycznego i psychicznego. Obciążenia tego rodzaju na ogół nie są szkodliwe, raczej służą zdrowiu, jeżeli nie przekraczają pewnego natężenia. Wiadomo jednak, że wytrzymałość poszczególnych osób jest bardzo różna. Ponadto w życiu każdego człowieka okres największej witalności przypada w wieku od 20 do 30 lat. Do 70 roku życia wytrzymałość spada mniej więcej o połowę (1). Krytyczne przeciążenia, które ludzie młodzi i zdrowi znoszą bez trudu, u osób starszych lub chorych mogą prowadzić do katastrofy, której skutkiem są liczne schorzenia m.in. impotencja seksualna.

Erekcyjne dysfunkcje można podzielić na impotencję pierwotną i wtórną. Pierwotne przyczyny są rzadkie i mogą być związane z niskim poziomem androgenów, defektami genetycznymi i poważną psychopatologią. Wtórna impotencja jest znacznie częstsza. Jak wskazuje nazwa, może wynikać z różnych jeszcze innych powodów takich jak cukrzyca, arterioskleroza, schorzenia neurologiczne, uwarunkowania psychologiczne, przedłużony stres lub zabiegi chirurgiczne na narządach płciowych. Leki na obniżenie ciśnienia i leki antydepresyjne mogą również prowadzić do impotencji, szczególnie u osób starszych.

Wbrew popularnej opinii, starzenie nie musi być nieuchronnym powodem impotencji. Wiele zależy od samopoczucia. Dobre samopoczucie warunkowane jest także możliwością utrzymania normalnej aktywności płciowej, często hamowanej w następstwie przewlekłych stanów stresowych i innych przyczyn. Jak podaje Kolanowski (2) żywność „afrodyzyjna”, tj. wzmagająca popęd płciowy, może być pomocna w zaspokajaniu tych oczekiwań. Wpływ diety na aktywność seksualną znany jest od wieków. Ma ona istotne znaczenie szczególnie w przypadku mężczyzn. Wzmożona aktywność seksualna prowadzi u mężczyzn m.in. do utraty niektórych składników mineralnych i aminokwasów, stanowiących składnik płynu nasiennego. Poprzez odpowiedni dobór witamin i diety istnieją szanse regulacji aktywności gruczołów płciowych (3).

Dieta bogata w witaminy, minerały i przeciwutleniacze z owoców, warzyw i ziół pomaga utrzymywać zawartość żylną i wystarczający przepływ krwi do tkanek prącia (corpus cavernosum). Właściwa dieta chroni również przed utlenianiem lipidów, sprzyjających powstawaniu wolnych rodników, które obniżają poziom hormonów (4).

Rośliny były i są znaczącą bazą ludzkiego pożywienia. Fakt, że określone rośliny posiadają właściwości również dietetyczne i lecznicze bardzo szybko został odkryty przez człowieka. Tak na przykład w grobie Neandertalczyka Shanidara IV (Irak), którego wiek ocenia się na ok. 60 000 lat, odkryto pyłki 7 roślin, które z dużym prawdopodobieństwem były wykorzystywane jako surowce lecznicze. Do nich należały Centaurea solstitialis L. (chaber, Asteraceae), Ephedra altissima Desf. (przęśl, Ephedraceae), Achillea (krwawnik, Aseraceae), Althea (ślaz, Malvaceae), Muscario (szafirek, Liliaceae) i Senecio (starzec, Asteraceae). Przypuszczalnie rośliny te tworzyły rodzaj dywanu kwiatowego, na którym kładziono zmarłych. Czy były one przez neandertalczyka rzeczywiście wykorzystywane w lecznictwie, pozostaje nadal spekulacją. Pewne jest jednak, że znalezione tam rośliny miały wielkie kulturowe znaczenie.

Wybór roślin jest świadomym procesem, który w przebiegu rozwoju ludzkości przybrał wielorakie formy. Również wśród zwierząt mamy wiele przykładów ukierunkowanego doboru roślin, które często służą za pożywienie, a nie rzadko za leki.

Rośliny mogą być wykorzystane do całkiem różnych celów i znajdują różnorodne zastosowanie jako: pożywienie, środki barwierskie, materiał konstrukcyjny, rośliny ozdobne, rośliny włókniste, paliwo, nawozy, leki i środki prewencji zdrowotnej.

Granica między wykorzystywanymi w rodzimych systemach medycznych roślinami leczniczymi a takimi roślinami, które głównie odgrywają rolę w odżywianiu jest płynna. W przypadku plemienia Hausa (Nigeria) wyrażenie oznaczające roślinę leczniczą i spożywczą to „magani”. Termin ten oznacza zarówno „roślinę, która jest stosowana do leczenia gorączki”, jak również „pożywienie do zaspokajania głodu”. Oznacza to, że dla plemienia Hausa obie dla nas koncepcyjnie zróżnicowane grupy są bardzo ściśle związane (5).

W etnobotanicznych badaniach często znaczenie takich „środków spożywczych” w rodzimych systemach medycznych nie jest akceptowane, gdyż ich autorzy w przypadkach diagnozowania choroby z reguły pomijają wpływ zmiany w odżywianiu na stan zdrowotny człowieka.

Środki pochodzenia ziołowego często korygują dysfunkcję erekcyjną. W niektórych przypadkach, gdy mamy do czynienia z poważną patologią, zalecane zioła pozwalają przywrócić funkcje na jeszcze wyższym poziomie, niż to wcześniej było możliwe (6, 7, 8, 9).

Przykładowo miłorząb japoński powoduje wzrost przepływu krwi obwodowej zarówno u normalnych, zdrowych pacjentów, jak też u tych z arteriosklerozą. Dawka 60 mg dziennie podawanego wyciągu z Ginkgo podwyższała tętniczy przepływ przez prącie w grupie pacjentów, którzy nie reagowali na zastrzyki doprąciowe z papaweryną (10, 11). Połowa z 60 uczestników badań odzyskała potencję podczas 6-miesięcznej kuracji. Inne afrodyzjaki do jakich zalicza się korę yohimbe czy łodygi damianu wykazują (12, 13, 14) działanie podwyższające libido i skracają czas latencji między ejakulacjami, podnosząc funkcje erekcyjne u pacjentów z diabetyczną neuropatią.

Wychodząc naprzeciw zapotrzebowaniom seksualnym na rynku amerykańskim i europejskim egzystują specjalnie wzbogacane ziołami produkty spożywcze. Zawierają one niezbędne witaminy i wyciągi z ziół o lekkim działaniu pobudzającym seksualnie. Odżywki te ułatwiają nasilenie aktywności płciowej. Stanowią one tzw. „żywność afrodyzyjną”. Należą do nich m.in. produkty przyprawowe jak: seler, gardamon, imbir, kurkuma, gałka muszkatołowa, gorczyca, jałowiec – których pobudzające działanie seksualne wynika z obecności substancji drażniących, powodujących lekkie, wybiórcze przekrwienie obszarów w obrębie miednicy małej, w tym także narządów płciowych.

Z kolei wyciągi ziołowe oparte najczęściej o surowce egzotyczne (m.in. damiana, pochrzyn, maka, kolcorośl, żeń-szeń, winorośl, yohimba) powodują efekt erotyzujący, wpływając pobudzająco na ośrodki przywspółczulnego układu nerwowego w rdzeniu przedłużonym, wzmagając podniecenie seksualne i podatność na bodźce erotyczne.

 

Wysuszony ekstrakt wodny z kwiatów i łodyg zawiera garbniki, gorycze i gumy. W Ameryce roślina stosowana jest jako aphrodisiacum i diureticum (15). Ostre, rozgrzewające zioło o smaku podobnym do fig. Poprawia trawienie i samopoczucie, uspokaja nerwy, a także reguluje działanie hormonów i pobudza układ moczowo-płciowy. Środek antystresowy stosowany w medycynie tradycjonalnej w wyczerpaniu nerwowym, stanach lękowych, depresji, impotencji, przedwczesnej ejakulacji, oziębłości i w kłopotach okresu przekwitania (16, 17, 18).

 

 

Stanowi jeden z wielu gatunków pochrzynów (jamsów). Kłącze gotowane w wodzie jest jadalne. Zawiera saponiny sterydowe (diosgeninę), żywiczą dioskoreinę i znaczne ilości skrobi. Ze względu na obecność skrobi jest cennym środkiem spożywczym wśród tubylców (15). Sporządzano zeń pigułki antykoncepcyjne w czasie, gdy na rynku brak było syntetycznych hormonów. Dziki meksykański pochrzyn (D. villosa) zawiera substancje hormonalne bardzo podobne do progesteronu. Działa rozluźniająco na mięśnie gładkie; stąd jego inna potoczna nazwa, „korzeń kolkowy”. Wielu innych gatunków pochrzynu używa się do produkcji hydrokortyzonów, stanowiących składnik klasycznych kremów przeciw egzemie (19). Nie należy stosować dużych dawek D. villosa podczas ciąży, chyba że pod kontrolą lekarza (l.c.).

W medycynie hinduskiej Dioscorea villosa pod nazwą „aluka” wykorzystywana jest do łagodzenia problemów płciowych i hormonalnych, a także histerii (15, 16).

 

 

Korzeń Lepidium meyenii Walpers zwany przez rdzennych mieszkańców Peru „macą” stanowił składnik podstawowego pożywienia Inków. To legendarne warzywo obecnie przechodzi renesans swojej świetności. W 1991 roku WHO wydało zalecenie rozpowszechnienia i popularyzacji tej konsumpcyjnej rośliny ze względu na wartości dietetyczne i prewencyjne. Liczne prace biologiczne (m.in. 2, 20-48), których wyniki omówiono poniżej dowodzą, że „maca” odżywia i jednocześnie działa na cały organizm człowieka, celem utrzymania lub przywrócenia jego równowagi. „Maca” stymuluje metabolizm, daje efekt energizujący, rewitalizujący, łagodzi stresy.

Do roku 1990 w piśmiennictwie europejskim nie odnotowano danych dotyczących składników odżywczych i nieodżywczych zawartych w Lepidium meyenii Walpers/Lepidium peruvianum Chacon. W doniesieniach peruwiańskich (35, 38, 49-54) pojawiały się dokładniej nie zdefiniowane informacje na temat związków alkaloidowych, tanin, saponin, flawonoidów, steroli i glukozynolatów oraz produktów ich rozpadu. Dopiero badania Włochów (30) przyniosły wyraźniejszy pogląd na substancje nieodżywcze tej rośliny. Autorzy badali suchy korzeń „macy” zebrany w Ayakawa w Peru w 1990 roku. Badania objęły ocenę zawartości tłuszczu i kwasów tłuszczowych, białka i aminokwasów wchodzących w jego skład, związków steroidowych, węglowodanów i błonnika. Profil aminokwasów wchodzących w skład białka okazał się bardzo interesujący, szczególnie ze względu na obecność niezbędnych aminokwasów. Analiza kwasów tłuszczowych wykazała wysoką zawartość kwasu linolenowego. Frakcja sterolowa składa się głównie z sitosterolu i kampesterolu. Równie interesujące okazały się składniki mineralne, szczególnie pod względem zawartości żelaza i wapnia.

Mieszkańcy Andów wierzą w skuteczność tej rośliny i stosują „macę” jako środek energetyzujący, poprawiający pamięć oraz podnoszący odporność organizmu (21). Ponadto stosuje się „macę” w zespole przewlekłego zmęczenia oraz jako środek wspomagający budowę i wytrzymałość masy mięśniowej (36, 37). Obecnie w Limie oraz USA wysuszona „maca” jest sprzedawana jako suplement dietetyczny podnoszący żywotność organizmu (38, 39). Dobre samopoczucie warunkowane jest także możliwością utrzymania normalnej aktywności, często hamowanej w następstwie przewlekłych stanów stresowych i innych przyczyn. „Maca” i jej przetwory mogą być pomocne w zaspokajaniu tych oczekiwań (2, 40).

Jednym z najlepszych sposobów podtrzymania odpowiedniego poziomu „NO” (tlenku azotu) jest zapewnienie wystarczającego spożycia argininy. Arginina jest bowiem prekursorem tlenku azotu. Synteza „NO” odgrywa istotną rolę w wielu fizjologicznych funkcjach organizmu (41, 42). Między innymi „NO” jest homeostatycznym regulatorem funkcji ścian naczyń.

Obecna w macy w znacznych ilościach arginina jest prekursorem kreatyny o właściwościach regulujących odporność organizmu. Mężczyźni aktywni seksualnie wymagają także odpowiednio zwiększonej podaży białka ogółem, a szczególnie argininy, która stanowi główny składnik (80%) białka płynu nasiennego (3).

Arginina odgrywa także bardzo ważną rolę w procesach z uczestnictwem neuroprzekaźników, które są nośnikami przekazu między komórkami mózgu. Tajemnica harmonijnej płciowości polega z jednej strony na odpowiedniej ilości neuroprzekaźników, a z drugiej strony na zrównoważonym układzie nerwowym. Również zaburzenia ukrwienia, zły przepływ krwi i niedostateczna elastyczność tkanek narządów płciowych (ciała jamiste) upośledzają w znacznym stopniu współżycie seksualne. Bez właściwego dopływu krwi dla wypełniania ciał jamistych i wsparcia tkanek niewyobrażalna jest dobra jakość życia płciowego. Arginina należy do wychwytywaczy wolnych rodników; utrzymuje normalną lepkość krwi, właściwe relacje między naczyniami krwionośnymi oraz dopływ krwi do męskich i żeńskich organów płciowych (55).

Arginina może podnosić ruchliwość i liczbę plemników przyczyniając się do zwalczania problemów bezpłodności.

Według doniesień zagranicznych (56-59) maca stymuluje metabolizm, daje efekt energizujący i rewitalizujący, poprawia pamięć, reguluje wydzielanie hormonów, łagodzi stresy i depresje, znosi zaburzenia okresu przekwitania jak np. tzw. uderzenia gorąca, zmęczenie, labilność nastrojów, zwiększa popęd płciowy u mężczyzn i ułatwia erekcję.

Działanie afrodyzyjne może być przypisane obecności prostaglandyn i steroli w korzeniu (30), a także amidom wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, które jak stwierdził Zeng (59) polepszały funkcje seksualne u szczurów i myszy. Gonzales i wsp. (60) w badaniach na szczurach stwierdzili, że wyciąg wodny z korzenia macy wzmacnia spermatogenezę poprzez działanie na jej początkowe stadium. Ostatnie badania tego samego autora (61) przeprowadzone na dorosłych mężczyznach dały wyniki pozwalające wnioskować, że maca poprawia produkcję spermy i ruchliwość plemników poprzez mechanizmy nie związane z hormonami.

Wyniki dotychczasowych badań nie wskazują jednoznacznie, że maca jest afrodyzjakiem. Poprawa funkcji seksualnych jest być może związana z polepszeniem ogólnego stanu zdrowia wynikającym z przyjmowania tego surowca, co może mieć korzystny wpływ i na tą sferę życia.

 

 

Suchy etanolowy wyciąg z korzeni uzyskuje się z różnych gatunków kolcorośli, nie tylko ze Smilax officinalis, ale także Smilax chinensis.

Sarsaparyla zawiera sterydy: sarsasapogeninę, parillinę, smilageninę, sitosterol, stigmasterol i pollinastanol oraz saponiny: sarsaponinę, smilasaponinę, sarsaparillozyd, glikozyd sitosterolowy i inne (62, 63). Wyciąg z kolcorośli zawiera bogaty zestaw witamin, polisacharydów, aminokwasów i innych substancji odżywczych pochodzenia roślinnego. Sterydy roślinne i ich działanie na organizm człowieka są ciągle przedmiotem zainteresowania. Mimo, że sarsaparyla jest bogatym źródłem sterydów i saponin, nigdy nie została uznana za posiadającą działanie anaboliczne, nie znaleziono w niej również testosteronu (64, 65).

Zakres właściwości prozdrowotnych kolcorośli jest bardzo szeroki i nie bez powodu porównywany jest on w Farmakopei Chińskiej do żeń-szenia, zwłaszcza z uwagi na działanie wzmacniające (tonizujące). Relatywnie nowe badania wskazują na mniej lub bardziej udokumentowane potwierdzone wyniki działania tonizującego i immunomodulującego kolcorośli (Smilax officinalis). Dotyczą one: 1) stymulacji proliferacji fibroblastów dziąsłowych; 2) hamowania proliferacji hodowli komórek śledziony szczura; 3) efektywnego nasilania odpowiedzi immunologicznej; 4) obniżenia wpływu wolnych rodników.

Prozdrowotny wpływ kolcorośli na zwierzęta i ludzi sprowadza się do działania przeciwutleniającego, wzmacniającego odporność, hipoglikemicznego i hipotensyjnego, co sprzyja opóźnianiu procesów starzenia. W Argentynie, Brazylii, Chinach, Indiach a także w niektórych krajach europejskich znalazł zastosowanie jako składnik żywności afrodyzyjnej.

Nie udokumentowano dla kolcorośli ani działania toksycznego ani efektów ubocznych (65, 66).

 

 

 

Rzadko który z surowców zielarskich ma tak obszerną literaturę naukową, jak żeń-szeń.

W ostatnich 30 latach opublikowano wyniki ponad 50 prób klinicznych, przeprowadzonych na pacjentach i zdrowych ochotnikach. Analiza wymiernych efektów tych prób wykazała, że w 13 badaniach (1572 przypadkach) preparat żeń-szeniowy powodował poprawę samopoczucia. Ponadto w 17 próbach (846 przypadkach) stwierdzono poprawę sprawności fizycznej, a poprawę w zakresie różnych parametrów przemiany materii w dalszych 10 próbach.

Saponozydy i inne składniki występujące w częściach podziemnych Panax warunkują właściwości prozdrowotne tej rośliny. Należą do nich:

– działanie na ośrodkowy układ nerwowy,

– wyraźne działanie hormonalne androgenne i estrogenne, szczególnie w astenii płciowej,

– działanie antymiażdżycowe; po podaniu żeń-szenia zaobserwowano znaczny spadek zawartości cholesterolu całkowitego, lipidów oraz cholesterolu LDL, przy jednoczesnym podwyższeniu stężenia cholesterolu HDL w surowicy krwi,

– działanie immunomodulujące.

Ze względu na objętość materiałów dokumentacyjnych trudno szczegółowo omawiać wyniki poszczególnych studiów klinicznych. Ograniczę się w tym przypadku do zestawienia tabelarycznego tylko ważniejszych testów. Zestawienie niektórych wyników badań klinicznych z preparatami żeń-szenia podano w tabeli 1.

 

 

Należy dodać, że poza Panax ginseng również inne gatunki żeń-szenia wykazują udowodnione naukowo, cenne i wielokierunkowe działanie (82-88). W świetle najnowszych badań farmakologicznych i klinicznych, a także monografii Komisji E Federalnego Urzędu Zdrowia Niemiec, stosowanie standaryzowanych wyciągów z żeń-szenia w postaci suplementów żywnościowych (niskie dawki) jak i w formie fitoterapeutyków znajduje swoje obiektywne uzasadnienie.

Surowiec stanowi gorzka kora, rozgrzewające zioło powodujące zatrzymanie moczu i działanie podniecające. Pobudza pracę serca, podnosi ciśnienie krwi i działa miejscowo znieczulająco.

Surowiec cieszy się sławą afrodyzjaka z uwagi na zawartość alkaloidu yohimbiny, która jak potwierdziły prace eksperymentalne farmakologiczne i kliniczne (89, 90) pobudza ośrodek lędźwiowy lub zmienia miejscowe ukrwienie (91).

Na przestrzeni wieków yohimbina miała szerokie pomyślne zastosowanie terapeutyczne m.in. była zalecana w ostrych przypadkach dystonii neurowegetatywnej (92). Dawki podwyższonej zawartości yohimbiny powodują pobudzenie psychiczne, przekrwienie mózgowe i zaburzenia żołądkowe. Czasami jeszcze uszkodzenie nabłonka nerek (93).

W lecznictwie stosowane są: kora yohimby – (Cortex Yohimbe) oraz wyizolowany z niej alkaloid – yohimbina. W korze występuje zespół alkaloidów do 1,5% pochodnych yohimbanu (głównie yohimbina i jej izomery) oraz garbniki. Yohimbina wywiera działanie sympatykolityczne obwodowe; rozszerza naczynia krwionośne nerek, jelit, narządów płciowych oraz skóry, obniża ciśnienie krwi. Wyciągi z kory oraz yohimbina w postaci chlorowodorku stosowane są jako środki wzmagające potencję (94).

Badania kliniczne z korą yohimby dowiodły, że może być ona szczególnie skuteczna w leczeniu impotencji wywołanej słabym krążeniem związanym z wiekiem, cukrzycą i problemami emocjonalnymi. Wyniki badań publikowane w Journal of Urology (cyt. za 95) dowiodły korzystny wpływ yohimby na grupę mężczyzn z chroniczną dysfunkcją płciową. Ci mężczyźni, którzy cierpieli na impotencję przez mniej niż dwa lata odnotowali 81% wskaźnik poprawy po stosowaniu yohimby przez tylko kilka tygodni w dawkach umiarkowanych. Ponad 60% mężczyzn cierpiących na częściową i/lub tylko krótką erekcję stwierdziło poprawę pod względem jakości i długotrwałości czasu trwania erekcji. Po miesięcznej kuracji wymienieni pacjenci stwierdzali znaczne polepszenie jakości życia płciowego. Początkowy efekt działania yohimby zaczyna się trzy minuty po zażyciu i trwa około 2 godziny. Wyrównane skuteczne działanie roślin zaczyna się dopiero po upływie 2 do 4 tygodni stosowania (l.c.).

Preparatów yohimbinowych nie podaje się pacjentom z nadciśnieniem, chorobami nosa lub wątroby, gdyż wchodzą w reakcję z określonymi lekami. Nadmiar może powodować depresję (96).

 

 

Roślina zawiera liczne substancje należące do różnych grup chemicznych (97-99). Najważniejszą grupą odpowiedzialną za aktywność biologiczną są związki polifenolowe, głównie leukoantocyjanidyny. Są to glikozydy malwidyny, cyjanidyny i delfinidyny. Liczne badania farmakologiczne, a także kliniczne, potwierdzają działanie antyoksydacyjne tych związków. Według Tamury (99) silniejsze działanie mają formy acylowe, np. monoacylowe pochodne antocyjanu malwidyny. Bombardelli i Morazzoni (98) w swoim obszernym opracowaniu dotyczącym m.in. aktywności biologicznej wyciągów z Vitis vinifera, opisują szczegółowo wyniki badań farmakologicznych i klinicznych przeprowadzonych przez wielu autorów. Badania te wykazały, że substancje fenolowe zawarte w skórkach czerwonych winogron hamowały utlenianie ludzkich lipoprotein LDL, zmniejszały agregację płytek i zwiększały ilość frakcji HDL, działały leczniczo w zaburzeniach naczyniowych.

Spośród licznych związków polifenolowych zawartych w wytłokach winorośli, proantocyjanidyny mają najsilniejsze działanie przeciwutleniające. Działanie to jest ok. 18-krotnie silniejsze niż działanie kwasu askorbowego (100). Na drodze doświadczalnej wykazano, że związki te łączą się z kolagenem, kolastyną i glikoproteinami wzmacniając składniki tkanki łącznej i ścian naczyń krwionośnych.

Obszerne badania dotyczące działania „zmiatającego” wolne rodniki oraz aktywności przeciwenzymatycznej procyjanidyn z Vitis vinifera przeprowadzili Maffei i współpracownicy (101).

Doświadczenia przeprowadzone w Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu z wyciągiem ze skórek winogronowych wykazały wyraźne działanie przeciwutleniające. Preparat redukował wolne rodniki nadtlenkowe w obecności DPPH w 55,1%. Natomiast substancja referencyjna (kwas kawowy) o silnych właściwościach redukujących, badana w tym samym stężeniu, wykazywała tylko około 2-krotnie silniejsze działanie (98, 0%) w porównaniu do preparatu antocyjanowego.

Nasiona winorośli właściwej wzbogacają pożywienie o występujące w surowcu procyjanidyny, tokoferole i kwasy tłuszczowe pełnią funkcje o specjalnym prewencyjnym przeznaczeniu.

Seniorzy stanowiący głównych konsumentów żywności afrodyzyjnej – spożywają często jedynie ułamek zalecanych dziennych dawek witamin. Niedostateczne zaopatrzenie organizmu w witaminy powoduje upośledzenie różnych jego funkcji poprzez ograniczenie zdolności adaptacyjnych w tym i seksualnych.

W ostatnich latach zgromadzono wiele danych wskazujących, że niektóre witaminy, szczególnie witamina E, witamina PP i witamina B₁, oprócz poznanych już wcześniej funkcji zapobiegania określonym awitaminozom i pełnienia roli koenzymów w reakcjach biochemicznych biorą istotny udział w mechanizmach obronnych organizmu przeciwko stresowi oksydacyjnemu.

Intensywne badania nad wolnymi rodnikami rozpoczęły się około 50 lat temu. W 1992 r. badacze zajmujący się wolnymi rodnikami, biologią antyoksydantów i medycyną prewencyjną podpisali w Szwajcarii deklarację, w której stwierdzili, że antyoksydanty żywieniowe pełnią ważną rolę w utrzymaniu zdrowia i prewencji wielu chorób (102).

Działanie większości wymienionych w artykule surowców i niektóre witaminy wpływają korzystnie adaptogennie i antystresowo, lekko pobudzając popęd płciowy.

Przy problemach seksualnych uwarunkowanych organicznie lub ogólnie słabym stanem zdrowia należy pamiętać o minimalnym wpływie afrodyzjaku.